پــایــگــــــاه اطــــلاع رســـــانـــی هــــلال مـــــاه

www.Helalemah.ir

امروز : سه شنبه مورخ 6 مهر 1400 هجری شمسی ، مطابق با 20 صفر 1443 هجری قمری ، مطابق با 28 سپتامبر 2021 میلادی

تاثير زواياي مهم بين ماه و خورشيد بر رويت پذيري هلال

تاثیر زوایای مهم بين ماه و خورشيد بر رویت پذیری هلال

 

تاثیر اختلاف سمت ماه و خورشید

 

به دو تصویر زیر نگاه کنید:

 

              

تصوير 1                                                                                                           تصوير2

تصویر 1 از بخش غربی آسمان تهیه شده و خورشید را در حال غروب کردن نشان میدهد. همین تصویر با استفاده از نرم افزارهای پردازش تصویر بصورت گرافیکی درآمده که نتیجه این پردازش تصویر 2 است. همانگونه که در این تصویر ملموس است در آسمان ، هر چه از موقعیت قرار گرفتن خورشید دورتر شویم ، آسمان کم نورتر میشود. همچنین هر چه خورشید بیشتر به زیر افق فرو رود ، نواحی تاریکتر آسمان ، جایگزین نواحی روشن اطراف خورشید میشوند. با این توضیح اجمالی به تصویر 3 نگاه کنید:

 

تصوير 3

 

در این تصویر دو دایره در نقاط A و B ، نمایانگر دو هلال ماه هستند که هر دو ارتفاع یکسانی از افق دارند اما اختلاف سمت آنها با خورشید متفاوت است. در این حالت با توجه به قرار گرفتن هلال B در منطقه ای تاریکتر نسبت به موقعیت هلال A ، چشم ما بهتر و سریعتر میتواند تفاوت شدت نور هلال با شدت نور زمینه آسمان را تشخیص دهد و در نتیجه هلال راحت تر و زودتر رویت خواهد شد. اختلاف سمت زیادتر باعث میگردد هلال ماه از مناطق روشن آسمان که در نزدیک خورشید است دور شده و شانس رویت پذیری آن بیشتر گردد.

 

 

تاثیر ارتفاع ماه

 

به تصویر 4 نگاه کنید :

 

تصوير 4

 

در این تصویر نیز دو دایره در نقاط A و B ، نمایانگر دو هلال ماه هستند که هر دو ، اختلاف سمت یکسانی با خورشید دارند ، اما ارتفاع آنها از افق متفاوت است. ارتفاع هلال ، دو تاثیر بر رویت پذیری آن دارد. تاثیر اول همانند تاثیر اختلاف سمت است. همانگونه که در تصویر 4 مشاهده میشود ، افزایش ارتفاع هلال از افق باعث دور شدن آن از مناطق روشن آسمان که در نزدیک خورشید است می گردد و در نتیجه شانس رویت پذیری آن افزایش می یابد. اما تاثیر اصلی و مهمتر ارتفاع هلال در رویت پذیری آن ، به موضوعی دیگر برمیگردد. به تصویر 5 نگاه کنید:

 

تصوير 5

 

این همان تصویر شماره 4 است که در آن خط سبز روشن نشان دهنده ی دایرةالبروج و خط سبز پر رنگ نمایانگر استوای سماوی است. در مورد دایرة البروج در گفتار اول توضیح داده شد. در مورد استوای سماوی هم باید گفته شود که از منظر ناظر زمینی ، آسمان همچون کره بزرگی است که زمین را احاطه کرده و کره زمین در مرکز این کره قرار دارد. اگر صفحه ای را از استوای کره زمین عبور داده و به کره آسمان وصل کنیم ، دایره عظیمه ای که بوجود می آید استوای سماوی نامیده میشود. اكثر علاقمندان به نجوم ، قطعا" عكسهاي مربوط به رد ستارگان را ديده اند. عكس بسيار زيباي زير نمونه اي از اين عكسهاست:

 

رد ستارگان

 

بدليل حركت زمين به دور خودش ، وقتي از ستاره ها با نوردهي طولاني عكس ميگيريم ، رد ستاره ها بصورت دواير متحد المركزي ديده ميشود كه قطب شمال سماوي ( كه در راستاي محور

دوران زمين قرار دارد ) در مركز اين دواير ديده ميشود ( در نيمكره جنوبي زمين ، قطب جنوب سماوي در مركز اين دواير است) . هر چه از قطب شمال سماوي فاصله بگيريم ، اندازه اين دايره ها بزرگتر ميشود تا اينكه به استواي سماوي برسيم. استواي سماوي بزرگترين دايره ي است كه اجرام نزديك به آن ، آن را در طي 24 ساعت مي پيمايند.

خوب ، حال متوجه شديم كه حركت ظاهري اجرام در آسمان ، بصورت دوايري به موازات استواي سماوي است. يك تعريف ديگر را هم بايد اينجا بگوييم و آن " مكث ماه " است . به فاصله زماني بين غروب خورشيد تا غروب ماه ، مكث ماه مي گويند. در طول اين مدت ، ماه در آسمان حضور داشته و ميتوان براي رويت آن تلاش نمود. با اين مقدمه ، بار ديگر به تصوير 5 دقت نماييد.

 

 

هلال A كمان فيروزه اي رنگ را در مدت مكث خود طي ميكند. هلال B نيز كمان بنفش رنگ را در مدت مكث خود طي مينمايد. اين دو كمان به موازات استواي سماوي قرار دارند. همانگونه كه ملاحظه ميشود ، طول كمان بنفش از طول كمان فيروزه اي بيشتر است و اين بدان معنا است كه هلال B مدت مكث طولاني تري نسبت به هلال A  دارد. هر چه پس از غروب خورشيد مدت حضور هلال در آسمان بيشتر باشد ، شانس رصدگران براي رويت هلال بيشتر خواهد شد. پس مهمترين تاثير ارتفاع هلال در رويت پذيري آن ، تاثير مستقيم بر روي مدت مكث ماه در آسمان است.

 

تاثير جدايي زاويه اي بين ماه و خورشيد

 

جدايي زاويه اي ماه و خورشيد را مي توان مهمترين زاويه در بررسي رويت پذيري هلال ناميد. چرا كه زواياي ديگر در مورد ديده شدن يا ديده نشدن هلال كاربرد دارند اما جدايي زاويه اي در مورد تشكيل شدن يا تشكيل نشدن هلال بحث ميكند. اگر جدايي زاويه اي ماه و خورشيد از حد خاصي كمتر باشد ، اصولا" هلال ماه شكل نگرفته است كه بخواهيم در صدد رويت آن برآييم. اما اگر اين جدايي از حد مورد نظر بيشتر باشد ، آنگاه با استفاده از ساير پارامترها و مختصات هلال ، وضعيت رويت پذيري آن را مورد بررسي قرار ميدهيم. هر چه جدايي زاويه اي ماه و خورشيد بيشتر باشد ، بخشهاي بيشتري از قسمتهاي روشن ماه ، در ديد ناظر زميني قرار ميگيرد. همين مساله است كه باعث ميشود در شبهاي اول ماه قمري ، ماه بصورت هلال ديده شود. وقتي جدايي زاويه اي به 90 درجه برسد ، از ديد ناظر زميني ، نيمي از ماه روشن ديده ميشود كه به آن تربيع ميگويند. اين حالتي است كه معمولا" در شبهاي هفتم ماه قمري ديده ميشود. همچنين وقتي جدايي زاويه اي به 180 درجه ميرسد ، از ديد ناظر زميني ، تمام سطح ماه روشن ديده ميشود كه به آن بدر ميگويند. تصوير زير نشان دهنده اشكال مختلف ماه در طول يك ماه قمري است:

 

اهله ماه

 

آندره دانژان ( دانشمند فرانسوي ) در سالهاي 1930 تا 1932 مطالعات نظري را در مورد شكل گيري هلال ماه انجام داد. اين دانشمند از مطالعاتش نتيجه گرفت كه هلال ماه در صورتي شكل خواهد گرفت كه جدايي زاويه اي بين ماه و خورشيد از 7 درجه بيشتر باشد.  در ميدان عمل نيز ركورد كمترين جدايي زاويه اي بين ماه و خورشيد كه تاكنون ثبت شده مربوط به هلال رجب 1423 است كه توسط آقاي مهندس سيد محسن قاضي مير سعيد در 7 سپتامبر 2002 ميلادي و در منطقه زرند كرمان رويت شده است. جدايي زاويه اي اين هلال در لحظه غروب خورشيد 35/7 درجه و در لحظه اولين رويت 51/7 درجه بوده است. هر چه جدايي زاويه اي ماه و خورشيد بيشتر باشد ، شانس رويت پذير بودن هلال نيز بيشتر است.

 

تاثير عرض دايرة البروجي ماه

 

عرض دايرة البروجي هيچ تاثير مستقيمي در رويت پذيري هلال ندارد. تاثير مهم اين زاويه ، در سن هلال ( در زمان رويت شدن ) است. همانند انسانها كه مبداء آغاز سن آنها ، لحظه تولدشان است ، در مورد هلال ماه هم لحظه تولد ماه نو ( مقارنه ماه و خورشيد ) بعنوان نقطه آغاز سن آن در نظر گرفته ميشود. هلالهايي كه سن آنها در لحظه اولين رويت از 24 ساعت كمتر باشد ، هلال جوان ناميده ميشوند. جوانترين هلالي كه تاكنون با چشم مسلح رويت شده است همان هلال رجب 1423 است كه در بالا معرفي شد. اين هلال در زمان اولين رويت ، سني برابر با 11 ساعت و 40 دقيقه داشته است. با توجه به اين مقدمه به تصوير 6 نگاه كنيد :

 

 

هلال A داراي عرض دايرة البروجي جنوبي و هلال B داراي عرض دايرة البروجي شمالي است. هر دو هلال وقتي در موقعيت شماره 1 هستند در حالت مقارنه با خورشيد قرار دارند. ( در اين حالت اگر از مركز ماه خطي را بر دايرة البروج عمود كنيم ، اين خط از مركز خورشيد هم خواهد گذشت). در اين تصوير خورشيد ( دايره وسط ) در حالت غروب نشان داده شده است. فرض كنيد زمين و خورشيد در محل خود ثابتند و فقط ماه در آسمان حركت ميكند. حال ميخواهيم هر دو هلال آنقدر در آسمان حركت نمايند تا ارتفاع آنها از افق در لحظه غروب خورشيد به يك اندازه باشد. در اين تصوير اگر هلال A و B به موقعيت 2 برسند ، ارتفاع آنها از افق به يك اندازه است.

اما دقت نماييد ؛ هلال A براي رسيدن از موقعيت 1 به موقعيت 2 بايد مسير طولاني تري را نسبت به هلال B طي نمايد. طي كردن مسير طولاني تر ، مستلزم مصرف شدن زمان بيشتري است. بنابراين هرچند كه ارتفاع هلال A و هلال B در موقعيت 2 با هم برابر است ، اما هلال B به مراتب جوانتر از هلال A خواهد بود.

براي ساكنين نيمكره شمالي زمين ، هرگاه عرض دايرة البروجي ماه شمالي باشد ( هر چه بيشتر بهتر ! ) امكان بدام انداختن هلالهايي با سن خيلي كم وجود خواهد داشت. حال اگر شمالي بودن عرض دايرة البروجي ماه همزمان با قرار گرفتن خورشيد در بيشترين زاويه ميل شمالي آن باشد ، ديگر محشر كبري به پا خواهد شد و شايد بتوانيم هلالي را مشاهده كنيم كه هنوز در حال مكيدن پستانك است!!!

 

با احترام

 

عليرضا بوژمهراني

;

استفاده از مطالب فقط برای مقاصد غیرتجاری و با ذکر منبع بلامانع است. کلیه حقوق این سایت متعلق به تیم برنامه نویسی آویسا می‌باشد .