پــایــگــــــاه اطــــلاع رســـــانـــی هــــلال مـــــاه

www.Helalemah.ir

امروز : پنجشنبه مورخ 25 شهریور 1400 هجری شمسی ، مطابق با 8 صفر 1443 هجری قمری ، مطابق با 16 سپتامبر 2021 میلادی

زواياي مهم بين ماه و خورشيد


 

معيارهاي رويت پذيري هلال ، با استفاده از نحوه قرار گرفتن ماه و خورشيد در آسمان و زوايايي كه بين اين دو جرم ايجاد مي شود ، به بررسي رويت پذيري و يا رويت ناپذيري هلال مي پردازند. نظر به اهميت اين موضوع و نيز با توجه به اينكه در گزارشها و مقاله هاي مرتبط با رويت هلال ، نام اين زوايا به دفعات زيادي تكرار مي گردد ، به تعريف آنها مي پردازيم. در آغاز بايد سمت و ارتفاع را تعريف نماييم.

 

شما اگر بخواهيد نامه اي را براي دوست خود بفرستيد ، بر روي پاكت نامه چه چيزي مي نويسيد تا نامه رسان بتواند آن را به درستي به مقصد برساند؟ قطعا" خواهيد گفت نشاني گيرنده نامه. اگر بخواهيد موقعيت محل زندگي خود بر روي كره زمين را بگونه اي اعلام كنيد كه همه ي جهانيان بتوانند آن را بسادگي روي نقشه پيدا كنند ، چه خواهيد كرد؟ تعداد زيادي از شما به درستي خواهيد گفت كه طول و عرض جغرافيايي محل زندگي خود را اعلام مي كنيم.

 

خوب ، حال اگر بخواهيم محل قرار گرفتن يك جرم را در آسمان معرفي كنيم و در واقع نشاني آن را بدهيم تا ديگران بدانند ما به كجاي آسمان اشاره ميكنيم ، چه كاري بايد انجام دهيم؟

 

يكي از راههايي كه براي نشان دادن محل قرار گرفتن اجرام سماوي بكار ميرود ، استفاده از دو زاويه ي سمت و ارتفاع است. به شكل هاي  زير نگاه كنيد :

 

 

 

در شكل سمت راست فرض كنيد در مركز اين دايره قرار گرفته ايد. اين دايره ، افق گرداگرد شما را نشان ميدهد ( افق به محل اتصال زمين به آسمان از ديد ناظر زميني اطلاق مي شود ). افق ديد شما دايره است و همانگونه كه ميدانيد محيط دايره را به 360 درجه تقسيم مي كنند. تقسيم بندي افق نيز همانند دايره و 360 درجه  است. به اين درجه بندي افق ، سمت مي گويند. شروع تقسيم بندي سمت ، از نقطه شمال جغرافيايي است كه آن را با حرف N نشان داده و سمت آن صفر ( يا 360 ) درجه است. نقطه شرق را با حرف E نشان داده و سمت آن 90 درجه است. نقطه جنوب را با حرف S نشان داده و سمت آن 180 درجه است. و نقطه غرب را با حرف W نشان داده و سمت آن 270 درجه است.

 

زاويه سمت براي تعيين محل قرار گرفتن اشياء و اجرام بر روي سطح زمين نسبت به محل ناظر ، كفايت ميكند. اما براي اجرامي كه در آسمان قرار دارند بايد زاويه ديگري را نيز در مورد آن بيان نماييم و آن ارتفاع جرم از افق است. در شكل سمت چپ ، يك نيم دايره نشان داده شده كه كره آسمان است. قطر اين نيم دايره افق است و فرض نماييد بر روي خط افق و در مركز اين نيم دايره ايستاده ايد. اگر در اين حالت دست خود را به موازات افق بگيريد ، به نقطه A اشاره خواهيد كرد. اگر دقيقا" به بالاي سر خود نگاه كنيد ، نقطه Z را خواهيد ديد. به نقطه Z سر سو ( سمت الرأس ) مي گويند. در شكل هم مي بينيد كه زاويه بين نقطه Z ( سر سو ) تا نقطه A ( افق ) معادل 90 درجه است. براي رسم اين زاويه بايد از سر سو ، خطي را بر روي افق عمود كنيم. به اين زاويه ارتفاع ميگويند. براي بدست آوردن ارتفاع اجرام سماوي ، از مركز اجرام خطي را بر روي افق عمود مي كنيم. حداكثر ارتفاع اجرام معادل 90 درجه و در زماني است كه آن اجرام در سر سو قرار گيرند. ارتفاع اجرام در افق ، صفر درجه است. اگر ارتفاع جرمي را با عدد منفي بيان داشتند منظور اين است كه آن جرم در زير افق قرار دارد.     

 

با داشتن سمت و ارتفاع يك جرم سماوي ، ما قادر خواهيم بود ، در هر زمان ، محل قرار گرفتن آن جرم در آسمان را به ديگران معرفي نماييم. با اين مقدمه به تعرف زواياي مربوط به رويت پذيري هلال مي پردازيم. در شكل شماره 1 :

 

 

 

خط سياه رنگ افق را نشان ميدهد. خورشيد به رنگ زرد در سمت راست و در حالت غروب نشان داده شده است ( لبه بالايي خورشيد با افق مماس است ). ماه بصورت دايره اي فيروزه اي رنگ در سمت چپ ديده مي شود. اين دايره نشان دهنده ي ماه ، پس از مقارنه با خورشيد ( ماه نو ) است. اولين زاويه اي كه تعريف مي نماييم ارتفاع ماه است.

 

 

ارتفاع ماه از افق

 

زاويه بين مركز ماه ، چشم راصد و پاي عمود ماه بر روي خط افق را ارتفاع ماه مي نامند. براي نشان دادن اين زاويه ، از مركز ماه ، خطي عمود بر افق رسم  مي كنيم. اين خط نمايانگر زاويه اي است كه ارتفاع ماه نام دارد. بايد دقت نماييد كه به دليل حركت كره زمين به دور خودش و نيز حركت ماه بدور زمين ( كه هر دو بدون وقفه ادامه دارد ) مقدار زاويه ارتفاع ماه و ساير زوايايي كه متعاقبا" تعريف مي نماييم ، مرتب در حال تغيير است. بنابراين هر موقع كه ما ارتفاع و يا ساير زواياي مربوط به ماه و خورشيد را بيان مي كنيم ، بايد اعلام نماييم كه اين زاويه براي چه زماني است. به عنوان مثال :

 

                                 

 

شكل 2                                                                                                         شكل 3                  

 

در شكل 2 ، ارتفاع ماه در لحظه غروب خورشيد نشان داده شده است و در شكل 3 ، ارتفاع هلال براي زماني نشان داده شده است كه خورشيد 2 درجه زير افق قرار گرفته است. در بيشتر موارد و براي بررسي وضعيت رويت پذيري هلال ،  ما ارتفاع ماه و ساير زوايا را براي لحظه غروب خورشيد محاسبه مي نماييم. در زمان رصد نيز ، چنانچه ابزار دقيقي در اختيار داشته باشيم. اندازه گيري ارتفاع ماه در زمان اولين رويت آن ، ارزشمند است. نكته ديگري كه بايد به آن توجه شود اين است كه زاويه سمت و ارتفاع ، وابسته به محل استقرار ناظر بر روي كره زمين است و چنانچه دو ناظر در يك زمان واحد ، از دو مكان متفاوت بر روي كره زمين ، به يك جرم سماوي بنگرند ، هر يك از آنان زواياي سمت و ارتفاع آن جرم را متفاوت با ديگري خواهند داشت. به عنوان مثال اگر در شهر تهران ، هنگام ظهر باشد ، مردم اين شهر خورشيد را در لحظه ظهر در سمت 180 درجه و ارتفاع فرضي 60 درجه خواهند ديد. در همين زمان مردم شهر توكيو ( ژاپن ) خورشيد را در حال غروب ( با سمت فرضي 270 درجه و ارتفاع فرضي 5 درجه ) خواهند ديد و مردم ساكن در جزاير اقيانوس اطلس خورشيد را در حال طلوع ( با سمت فرضي 80 درجه و ارتفاع فرضي 2 درجه ) مي بينند.

 

زاوياي مهم بعدي ، اختلاف سمت و جدايي زاويه اي ماه و خورشيد است. به شكل هاي 4 و 5 دقت دقت نماييد :

 

 

                                  

 

شكل 4                                                                                                         شكل 5                  

 

 

زاويه ي بين پاي عمود ماه بر روي افق ، چشم راصد و مركز خورشيد را اختلاف سمت ماه و خورشيد مي نامند و همانگونه كه در شكل 4 نيز ديده مي شود ، براي نشان دادن آن ، از پاي عمود ماه بر روي افق ، خطي را تا مركز خورشيد رسم مي نمايند. همچنين زاويه بين مركز ماه ، چشم راصد و مركز خورشيد را جدايي زاويه اي ماه و خورشيد مي نامند ( شكل 5 ). براي نشان دادن اين زاويه ، مركز ماه را به مركز خورشيد وصل مي كنيم.

 

سه زاويه ارتفاع ماه ، اختلاف سمت و جدايي زاويه اي ماه و خورشيد ، مهمترين زوايايي هستند كه از آن براي بررسي رويت پذيري هلال استفاده مي شود. پس از اين سه ، زاويه ديگري كه نقش مهمي در رويت پذيري هلال دارد ، عرض دايرة البروجي ماه است. مدار ماه بدور زمين ، منطبق بر مدار زمين به دور خورشيد نيست و با آن زاويه اي در حدود 5 درجه مي سازد. مدار ماه در دو نقطه ، دايرة البروج را قطع مي نمايد كه به آنها ، نقاط گره مي گويند. اگر در زمان مقارنه ماه و خورشيد ، ماه در نقطه گره مداري خود باشد ، پديده خورشيد گرفتگي روي ميدهد. بنابراين موقعيت قرار گرفتن ماه نسبت به دايرة البروج ، يكي از سه وضعيت زير خواهد بود :

 

-         ماه در شمال دايرة البروج قرار دارد.

 

-         ماه بر روي دايرة البروج قرار دارد.

 

-         ماه در جنوب دايرة البروج قرار دارد.

 

در اين شكل دايره E زمين و دايره M ماه است. دو نقطه قرمز در دو طرف زمين ، همان نقاط گروه مداري ماه هستند. شبكه فيروزه اي رنگ ، صفحه مداري ماه و شبكه سبز رنگ ، صفحه مداري زمين ( دايرة البروج ) را نشان ميدهد. بخشي از صفحه مداري ماه بصورت نقطه چين نشان داده شده است كه به معني قرار گرفتن آن در پايين ( جنوب ) دايرة البروج است.

 

 

حال به شكل هاي 6 و 7 دقت نماييد:

 

              

 

شكل 2                                                                                                        شكل 3

 

خط سبز رنگي كه در اين دو شكل ديده مي شود ، دايرة البروج است. دايرة البروج مسير حركت ظاهري خورشيد در آسمان است. مركز خورشيد بر روي دايرة البروج قرار دارد. زاويه بين مركز ماه ، چشم راصد و پاي عمود ماه بر روي دايرة البروج را عرض دايرة البروجي ماه مي نامند. براي نشان دادن اين زاويه ، همانند شكل 6 ، از مركز ماه خطي عمود بر دايرة البروج رسم مي كنيم. اگر ماه در شمال دايرة البروج قرار داشته باشد ، عرض آن شمالي ، و در صورتيكه ماه در جنوب دايرة البروج باشد ، عرض آن جنوبي است. در شكل 7 ، عرض دايرة البروجي شمالي و جنوبي نشان داده شده است.

 

در پايان بايد يادآوري شود كه در بيشتر مواقع براي نشان دادن محل اجرام سماوي در آسمان ، از دو مشخصه زاويه ميل و زاويه بعد ساعتي استفاده مي شود. زيرا اين مشخصه ها بر خلاف سمت و ارتفاع ، به مكان ناظر وابسته نيست. در مورد اين دو زاويه ميل و بعد ساعتي در بخش هاي ديگر سخن خواهيم گفت.

 

 

لطفا" نظرات خود در مورد گفتار اين بخش را به نشاني پست الكترونيكي سايت كمان آسماني ارسال فرماييد.

 

 

با احترام

 

عليرضا بوژمهراني

 

 

;

استفاده از مطالب فقط برای مقاصد غیرتجاری و با ذکر منبع بلامانع است. کلیه حقوق این سایت متعلق به تیم برنامه نویسی آویسا می‌باشد .